Sosioloq Azərbaycandakı böhranı necə görərdi? - təhlil

05/01/2017 [00:05] - Siyasət (1201)



Bəzi ölkələr geriliklərinin səbəblərini dini və mental müstəvidə deyil, başqa qatlarda – özlərinin sosial-siyasi sistemlərinin qüsurlarında, eləcə də cəmiyyəti və dövləti elmi cəhətdən əsaslandırılmammış metodlarla idarə etməməklərində axtarsaydılar, bəlkə də çoxdan düzgün inkişaf və dayanıqlı tərəqqi platformasına çıxardılar...

Amma onlar nəinki belə etmirlər, hətta öz maraqları ucbatından edə bilmədiklərini və yaxud da etmək istəmədiklərini cəmiyyətin boynuna qoyurlar. Guya ki, bütün qabaqcıl cəmiyyətlərin istifadə etdikləri metod və üsullar, siyasi-sosial fəlsəfə və ya ideologiyalar onların cəmiyyətləri üçün yaramır və ona görə də hansısa “xüsusi milli inkişaf” yolları axtarır, düz yolları qoyub, az qala, dağa - daşa düşürlər...
Əslnidə isə bir daha deyirəm ki, səbəblər tamamilə başqadır – geri ölkələr ona geridədir ki, onlara geri sosial-siyasi sistemlər sırınıb, onları despotik rejimlər iradə edir, bu cür ölkələrin cəmiyyətlərinə azad və sərbəst seçim imkanı, öz hökumətlərinə nəzarət etmək haqqı vermirlər.

Ona görə də elə bu konteksdəcə bir məsələyə toxunmaq istərdim. Bütün böhranların sosial tərəfləri də olur. Sosial tərəfləri isə bir qayda olaraq sosiologiya adlanan elm öyrənir. 

Amma bu gün Azərbaycanda hər hansı bir abstrakt elm, tutaq ki, astronomiya cəmiyyəti və ya dövləti idarə etmək üçün nə qədər aktual hesab edilirsə, sosiologiya da elə bir o qədər önəmli sayılır...

Heç vaxt yadımdan çıxmaz, bir neçə illər bundan əvvəl ali məktəblərin birində ümumi sosiologiyadan dərs deyirdim. Elə ilk dərslərdə tələbələr belə bir sual verdilər ki, bəs bir sosioloq kimi biz harada çalışacağıq? Söz yox ki, ümumi fikirlər deyə bildim – dedim ki, dövlət qulluğunda, ictimai strukturlarda çalışa bilərsiniz... 

Amma onlar bunu sosioloq olmadan da edə bilərdilər. Bir sosioloq kimi onlardan necə istifadə ediləcəyilə bağlı isə mənim hər hansı bir cavabım yox idi...

Bu gün də heç həmin cavabı bilmirəm. Ona görə ki, bu, hələ hamısı deyildi və bundan əvvəl də başqa olaylar da olmuşdu. Bir vaxtlar dövlət qurumlarından birində sosioloji tədqiqatlar mərkəzi vardı. Mən də bu mərkəzlə əməkdaşlıq edirdim. Amma tez bir zamandaca həmin mərkəzi “gərəksiz struktur” kimi bağladılar... 

Yox, demirəm ki, orada çox vacib tədqiqatlar aparılırdı. Amma bunu etmək və mərkəzin işini gücləndirmək mümkün idi. Bütün hallarda onu bağlamaqda heç bir məntiq-filan yox idi. Axı mollalar pisdi deyə, məscidi bağlamaz adam...

Nə isə... Keçim əsas məsələyə. Bu vaxta qədər dediklərimi belə yekunlaşdırmaq olardı ki, bütün geri ölkələr həm də ona görə geridir ki, cəmiyyəti öyrənmir, sosiologiya və yaxud politologiya kimi vacib elmlərə önəm vermirlər. Amma çox nahaq yerə. Ona görə ki, cəmi dünya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, cəmiyyət onu öyrənmək istəməyənlərə qarşı sözün əsl mənasında bumeranqa çevilir – bu, gec və yaxud tez baş verir. Üstəlik, gecikəndə zərbəsi bir az da sərt olur...  

LAP DON KİXOT KİMİ...

Böhranlara gəldikdə, onlar müəyyən mənada labüddür. Səbəbi də budur ki, nəinki əbədi siyasi – iqtisadi, hətta etik-mənəvi sxemlər olmur. Bütün siyasi və iqtisadi ideologiyalar müəyyən inkişafa qədər aparıb çıxarır, bundan sonra durğunluq və onun ardınca isə böhran başlayır...

Elə ona görə də olduqca vacibdir ki, hər böhran zamanı cəmiyyətə düzgün və əsaslandırılmış siyasi – iqtisadi impulslar verəsən. İndi mən Azərbaycanda iki ildir davam edən böhrana baxıram. Dəfələrlə yazmışam ki, hökumətlə təkcə bir məsələdə razılaşıram ki, vəziyyətdən yalnız sərt və qəfil qərarlarla çıxmaq mümkün olacaq. Amma bu, kifayətdirmir? Təkcə bununla, heç olmasa, yaxın bir dövrdə stabil inkişaf zolağına çıxmaq olarmı?..

Güman etmirəm... Ona görə ki, düz iki ildir ki, hökumət problem ətrafında “gəzişmək”lə məşğuldur. O, problemin üstünə getmir, çünki problemin və ya onun əsl təzahürlərinin üstünə getmək öz maraqlarına qarşı getmək deməkdir. 

Hökumət mövcud iqtisadi sxemləri və yaxud da ki, qaydaları fundamental şəkildə dəyişmək istəmir, özünün siyasi və iqtisadi  mövqe və imtiyazlarını qorumağa çalışır. Bu isə, haradasa, Don Kixotun yel dəyirmanı ilə döyüşünə bənzəyir...

SUSURLARSA, DEMƏLİ RAZIDIRLAR... 

Bir az əvvəldə bir daha dedim ki, vəziyyətdən yalnız sərt və qəfil qərarlarla çıxmaq mümkün olacaq. Amma sərt qərarların da mandatını almaq lazımdır. Başqa ölkələrdə böhranlar vaxtı növbədənkənar parlament seçkiləri keçirilir və etimad hökuməti qurulur. Hətta elə olur ki, çox kəskin qərarlar ərəfəsində referendumlara da müraciət edilir...

Düzdür, belə hüquqi reseptlərə daha çox parlament respublikalarında təsadüf olunur. Azərbaycan isə prezident respublikasıdır. Amma bu, heç də o demək deyildir ki, burada hökumət istənilən qərarı qəbul etməkdə sərbəstdir. 

Bəli, ölkənin indiki idarəçilik fəlsəfəsi və yaxud da ki, repressiv rejimi buna imkan verir. Amma onların daim keçərli olacağına əminlik varmı?..

Prinsipcə, cəmiyyətin mandatının göstəricisi kimi, məsələn, seçkilərin nəticələrini də əsas götürmək olardı. Amma bunu Azərbaycanda etməyin niyə mümkün olmadığı hamıya çox yaxşı aydındır – təəssüf ki, son iyirmi ildə keçirilən seçkilər və referendumlar heç bir ciddi sosioloji və politoloji nəticələr üçün əsas ola bilmir... 

Daha doğrusu, əsas ola bilmir deyəndə ki, prinsipcə, bunların da bazasında müəyyən nəticələr çıxarmaq olardı, amma inanmırıq ki, bu nəticələr hökumətə sərf etmiş olsun... 

Burada yadıma daha bir detal da düşür. Bir rusiyalı politoloq məndən Azərbaycandakı seçkiləri təhlil edən yazı xahiş etmişdi. Mən onu heç cür başa sala bilmirdim ki, fikriniz başqa ölkələrə getməsin, burada təhlil və yaxud da araşdırma üçün elə bir predmet yoxdur, çünki bütün seçkilərdə, eləcə də bütün yerlərdə insanlar yalnız bir partiyaya – hakim partiyaya “səs verirlər”... 

Bəli, prinsipcə, seçki qanunvericiliyinin, digər hüquqi və siyasi proseslərin dinamikasını izləmək olardı. Amma burada əsl “elektoral coğrafiya”ya və yaxud da başqa ölkələrdə deyildiyi kimi, “qırmızı” və ya  digər “rəngli zolaq”lara təsadüf edilmir – ölkənin elektoral coğrafiyası bircə rəngdədir!..

Ona görə də sosiologiya baxımından heç nə demək olmur. Məsələn, böhran iki il davam etsə də, hələ indiyə qədər hər hansı ciddi sosioloji sorğu keçirilməyib. Məlum deyil ki, nə qədər əhali hökumətin siyasətini qənaətbəxş hesab edir, nə qədər insan ona dəstək verir, nə qədər adam vəziyyətin tezliklə və yaxud da yaxın perspektivdə düzələcəyinə inanır...

Hakimiyyəti arxayın edən yeganə amil cəmiyyətin sükutudur. Məntiq çox sadədir: susurlarsa, deməli razıdırlar... Təəssüf ki, cəmiyyət də heç bir halda anlamaq istəmir ki, bəzən biz öz sükutumuzla da seçim edirik...

QARA KVADRAT...

Elə bu səbəbdən də bir sosioloq və yaxud da politoloq kimi qətiyyən konkret bir söz demək olmur. Hökumət sanki “qara qutu”ya və yaxud da ki, lap K.Maleviçin “qara kvadrat”ına dönüb...

Amma bundan son nəticədə kim udacaq və yaxud da uduzacaq?.. İndi K.Popperin ardınca cəmiyyətin obyektiv inkişaf qanunlarının olmadığını iddia etmək dəbdədir. 

Bunun nə qədər düzgün olub-olmadığını deyə bilmərəm... Bir şeyi bilirəm ki, təcrübə deyilən bir anlayış da var. Düzdür, filosofların buna da baxışı çox fərqlidir. İ.Kant “apriori biliy”in–“təcrübəyə qədərki biliy”in mövcudluğunu iddia edirdi. Amma hələ ona qədər F.Bekon ərz edirdi ki, həqiqətin meyarı yalnız təcrübədir...

İ.Kanta böyük sayğımızla bahəm, qeyd etmək zorundayıq ki, elmin son bir neçə yüz ildəki inkişafı F.Bekonun dediklərinə şübhə etməyə nəinki əsas vermir, hətta onu təsdiq edir də...

Ona görə də bir daha bəşəri təcrübəyə istinad etmək məcburiyyətindəyik. Onlar isə bir şey deyir – zahirən avtoritar rejimlər və ya qapalı hökumətlər biri-birindən fərqlənsələr də, tale və ya da final baxımından onlar demək olar ki, biri-birinin eynidir...

Bu eynilik və ya oxşarlıq o qədər qabarıqdır ki, adam bir sual verməkdən özünü heç cür saxlaya bilmir: Siz bunu görmürsünüzmü, cənablar?..

Hüseynbala Səlimov, 
istiqlal.az

Ziya Məmmədov evini satışa çıxardı - yenilənib
Ziya Məmmədovun nazir qudası da hədəfdə - təfsilat
Abşeronda sərnişin avtobusu qəza törətdi - 7 nəfər xəsarət alıb
Bakıda sabiq nazir piyadanın ölümünə səbəb olub - yenilənib
Qarabağda 8 düşmən hərbçisi öldü - 4-ü yaralandı
Xəbər lenti
20/09/2017 [23:30]:
Rövnəq Abdullayev Avropa Liqasının finalının Bakıda keçirilməsi barədə
20/09/2017 [22:21]:
 “ABŞ-ın yeni administrasiyası beynəlxalq razılaşmaları pozur” - İran prezidenti
20/09/2017 [21:18]:
Arif Alışanova qarşı sensasion ittiham - "Evimi, torpağımı əlimdən alıb"
20/09/2017 [21:17]:
Xaçmaz meşəsindəki yanğın söndürüldü
20/09/2017 [20:14]:
Tovuzda qəza, yaralananlar var
20/09/2017 [19:34]:
Moskvanın mərkəzində bomba həyəcanı
20/09/2017 [19:26]:
UEFA Avropa Liqasının final oyunu Bakıda keçiriləcək - Rəsmi
20/09/2017 [19:15]:
Xaçmazda meşədə yanğın
20/09/2017 [18:37]:
İlham Əliyev: “Ermənistana qarşı beynəlxalq sanksiya tətbiq olunmalıdır”-yenilənib
20/09/2017 [18:36]:
"Varlığın canlanması" sərgisi başa çatıb
20/09/2017 [18:12]:
UEFA Super Kuboku uğrunda oyun İstanbulda keçiriləcək
20/09/2017 [18:07]:
“Bank Standard”ın kreditorları Prezidentə və Birinci vitse-prezidentə müraciət edib
20/09/2017 [17:44]:
Generalının anasının evindən oğurluq edən qadına 9 il cəza istənilib
20/09/2017 [17:33]:
Ermənistan sərhədini keçən türk çobanın həbsi
20/09/2017 [17:30]:
DYP-dən uşaqlarını məktəbə aparan valideynlərə xəbərdarlıq
20/09/2017 [17:15]:
"Space”də maaşlar 4 aydır kəsilib?
20/09/2017 [17:06]:
abah dollar neçəyə olacaq?
20/09/2017 [16:40]:
Avropa İttifaqının 28 səfiri Bakıya gəlir
20/09/2017 [16:30]:
Cəzalar və cərimələr sərtləşdirilir
20/09/2017 [16:20]:
Zakir Həsənov səfərbərlik və ehtiyat üçün yaradılmış birlik və birləşmələri yoxladı
20/09/2017 [16:10]:
NASA "Mariya" qasırğasının yaranma anının videosunu yaydı - Video
20/09/2017 [16:01]:
Avtobus sürücüləri 4 saat işləməlidir
20/09/2017 [15:52]:
Meriya Milli Şuranın mitinqinə icazə verdi
20/09/2017 [15:50]:
Xaricdə dövlət universitetlərinin təhsilhaqqı aşağı salınır, Azərbaycanda isə qaldırılır
20/09/2017 [15:40]:
ABŞ-ın yeni “şər üçbucağı”na kimlər daxildir? - Trampın BMT-dəki çıxışı
Bütün xəbərlər...
Həftənin ən çox oxunanları
Nazir əmr verdi - Yüzlərlə insan işsiz qala bilər
"Şeyxi etdiyi ciddi səhvə görə cəzalandırırlar”  - Ekspert
BDYP-nin rəis müavini ilə icra başçısı arasında qalmaqal - Polkovnikin 300 hektar torpağı əlindən alınıb
Nazim İbrahimov “vuruldu” - Yerinə Mikayıl Cabbarov gəlir
İlham Əliyevdən yeni təyinat - sərəncam
Azərbaycanlı oliqarxa görə generalların həbsi gözlənilir
Əmək pensiyaları ilə bağlı dəyişiklik edilir - Yeni qaydalar necə olacaq?
Ziya Məmmədovun nazir qudası da hədəfdə - təfsilat
Allahşükür Paşazadənin kürəkəni həbs edildi
Hökumətdən pensiya ilə bağlı yeni qərar
İstiqlal.az-ın arxivi
"İstiqlal.az"
Xəbər Portalı
Copyright©2013 "İstiqlal.az" MMC
Materiallardan istifadə zamanı
www.istiqlal.az saytına
istinad zəruridir
X

Bəyənin və "İstiqlal.az"-ı Facebook lovhənizdən izləyin